Θηριωδίες των Γερμανών στην Κατοχή κατά του Πολιτισμού: Κλοπές και καταστροφές ελληνικών αρχαιοτήτων

Η τριπλή κατοχή της χώρας μας (από Ιταλούς, Γερμανούς και Βούλγαρους) κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου είχε τραγικά αποτελέσματα για την Ελλάδα.

Ανάμεσα σε όλα τα άλλα υπήρχαν κλοπές και φθορές πολιτιστικών θησαυρών από τους κατακτητές. Κυρίαρχη θέση και σ’ αυτό τον τομέα κατέχουν οι Γερμανοί, οι οποίοι εμφανίζονταν ως αρχαιολάτρες (ορισμένοι όντως ήταν πραγματικοί λάτρεις της αρχαίας Ελλάδας) και μάλιστα είχαν ξεκινήσει από τον 19^ο αιώνα αρχαιολογικές ανασκαφές, με άδεια των κυβερνήσεων στον ελλαδικό χώρο.

Στα χρόνια της Κατοχής, παρά τις αντίθετες διαταγές, Γερμανοί αξιωματικοί και στρατιώτες προκάλεσαν φθορές, ανεπανόρθωτες μερικές φορές, σε διάφορα μνημεία, ενώ πολλοί αξιωματικοί κυρίως, φεύγοντας από την Ελλάδα πήραν μαζί τους ως «ενθύμια» διάφορα αρχαία αντικείμενα. Πόσα και ποια ακριβώς ήταν αυτά παραμένει άγνωστο. Ακόμα και το υπουργείο Πολιτισμού δεν γνωρίζει όλα τα αρχαία και μεταγενέστερα (π.χ. βυζαντινά) αντικείμενα που μεταφέρθηκαν εκτός Ελλάδος. Θα δούμε στη συνέχεια ποια μέτρα έλαβε η ελληνική κυβέρνηση για την προστασία των αρχαιοτήτων και μερικές, καθώς είναι πρακτικά αδύνατο να αναφερθούν όλες, από τις κλοπές και τις φθορές μνημείων.

Πώς έγινε η απόκρυψη των αρχαίων των μουσείων;

Από τις 18 Ιουνίου 1940 απαγορεύτηκε η χορήγηση κανονικών αδειών στους δημοσίους υπαλλήλους και, φυσικά και σ’ αυτούς του Υπουργείου Πολιτισμού. Μια μέρα πριν, ο Πετέν είχε ζητήσει μέσω ραδιοφώνου ανακωχή από τους Γερμανούς, ενώ την ίδια μέρα (18/6) ο Σαρλ ντε Γκολ ανήγγειλε μέσω του BBC τη συνέχιση του πολέμου. Πάντως, μέχρι την έναρξη του ελληνοϊταλικού πολέμου δεν είχε γίνει καμία ενέργεια προστασίας των εκθεμάτων των μουσείων. Μόνο τότε αποφασίστηκε να διαλυθούν τα μουσεία και τα εκθέματα να εξασφαλιστούν με τέτοιο τρόπο, ώστε να μην κινδυνεύουν από τους αεροπορικούς βομβαρδισμούς και πιθανή κατάληψη της Ελλάδας από εχθρικές δυνάμεις, δεν έπρεπε δηλαδή τα αρχαία να είναι προσιτά στους μελλοντικούς, ενδεχομένως, κατακτητές. Η απόκρυψη των αρχαίων διήρκεσε περίπου 6 μήνες. Παρά το ότι δημιούργησε κάποια προβλήματα, ήταν ευεργετική για τα αρχαία.

Στις 11 Νοεμβρίου 1940, το υπουργείο Παιδείας, με εγκύκλιό του, έδωσε στους εφόρους αρχαιοτήτων οδηγίες για τον τρόπο προστασίας των αρχαίων. Με υπουργικές αποφάσεις σχηματίστηκαν επιτροπές απόκρυψης και ασφάλισης των μουσείων. Ο συντονισμός του έργου ανατέθηκε στον καθηγητή Αρχαιολογίας και Γραμματέα της Αρχαιολογικής Εταιρείας, Γεώργιο Οικονόμο. Στις επιτροπές συμμετείχαν δικαστικοί, πανεπιστημιακοί εκπαιδευτικοί κ.ά. Όλοι αυτοί, με τη βοήθεια των φυλάκων αρχαιοτήτων, τεχνιτών, κάποιων λίγων ξένων αρχαιολόγων (π.χ. στην επιτροπή του μουσείου Κορίνθου ήταν μέλος ο Αμερικανός B.H. Hill, πρώην Διευθυντής της Αμερικανικής Σχολής Κλασικών Σπουδών, ενώ στην απόκρυψη των εκθεμάτων του Εθνικού Μουσείου συμμετείχαν ο Άγγλος Alan Wace και ο Γερμανός Otto Walter) και νεαρών Ελλήνων αρχαιολόγων (ανάμεσά τους ο μετέπειτα διαπρεπής αρχαιολόγος, πανεπιστημιακός και Ακαδημαϊκός Σπυρίδων Ιακωβίδης) έφεραν εις πέρας ένα τιτάνιο έργο ως τον Μάιο του 1941.

Φροντίδα υπήρξε και για την εξασφάλιση των καταλόγων των μουσείων. Εκτός από τα πρωτόκολλα απόκρυψης, στα οποία αναφέρονταν τα αρχαία ονομαστικά δημιουργήθηκαν και αντίγραφα των καταλόγων, κυρίως από δασκάλους που προσλήφθηκαν γι’ αυτόν τον σκοπό. Στις 28/11/1940 έγινε η τοποθέτηση των καταλόγων σε τέσσερα ξύλινα σφραγισμένα κιβώτια, τα οποία δόθηκαν στον Γενικό Ταμία της Τράπεζας της Ελλάδος Νικόλαο Σαρσέντη για να φυλαχτούν στο θησαυροφυλάκιο της Τράπεζας.

Πού τοποθετήθηκαν τα αρχαία;

Η τοποθέτηση τόσων χιλιάδων εκθεμάτων σε κρύπτες ήταν βέβαια πολύ δύσκολη. Για παράδειγμα, η επιτροπή ασφάλισης των εκθεμάτων δημιούργησε λάκκους κάτω από τα δάπεδα του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου για τοποθέτηση κούρων και ληκύθων. Το άγαλμα της Αφροδίτης με τον Πάνα και τον Έρωτα καλύφθηκε με γύψο. Τα περισσότερα αγάλματα όπως το άγαλμα του Ποσειδώνα τοποθετήθηκαν σε ορύγματα και πάνω τους έπεσε άμμος για προστασία από αεροπορικές επιδρομές. Τα ορύγματα σφραγίστηκαν με τσιμέντο.

Χάλκινα αγάλματα όπως ο Έφηβος των Αντικυθήρων, καθώς και τα πήλινα αντικείμενα καλύφθηκαν με κερόχαρτο ή πισσόχαρτο για να αντιμετωπιστεί η υγρασία και τοποθετήθηκαν σε κιβώτια. 35 φυλάχθηκαν στο σπήλαιο της Εννεάκρουνου και άλλα 22 κιβώτια στη φυλακή του Σωκράτη. Τα πολυτιμότερα από αυτά καθώς και τα χρυσά αντικείμενα μεταφέρθηκαν στα θησαυροφυλάκια της Τράπεζας της Ελλάδος.

Όταν τον Απρίλιο του 1941 οι Γερμανοί μπήκαν στην Αθήνα αντίκρισαν έκπληκτοι ένα άδειο μουσείο. Συνέταξαν έναν κατάλογο από 103 γλυπτά, τα οποία απαίτησαν να εκτεθούν. Η διαταγή αυτή δεν εκτελέστηκε ποτέ…

Παρά τις προσπάθειες απόκρυψης και διάσωσης των αρχαιοτήτων, οι κλοπές και οι καταστροφές της ελληνικής πολιτιστικής κληρονομιάς στην Κατοχή ήταν πολλές. Το 1946, ο τότε Υπουργός Παιδείας Α. Παπαδήμος έδωσε εντολή σε αρχαιολόγους και φύλακες αρχαιολογικών χώρων να συντάξουν λίστες κλεμμένων αρχαιοτήτων. Καθώς όμως οι Γερμανοί είχαν κλέψει και τους καταλόγους, οι πληροφορίες που έχουμε είναι ελλιπείς. Οι καταγεγραμμένες παράνομες ανασκαφές από τους Γερμανούς περιλαμβάνουν 24 τοποθεσίες. Καταστράφηκαν μνημεία τέχνης, βυζαντινής και λαϊκής αρχιτεκτονικής, εκκλησίες, μοναστήρια και αρχοντικά. Οι Γερμανοί έκλεψαν αρχαιότητες από 42 μουσεία ή αρχαιολογικούς χώρους, οι Ιταλοί από 33 και οι Βούλγαροι από 9… Συνολικά, οι Γερμανοί προκάλεσαν καταστροφές σε 87 αρχαιολογικούς χώρους.

Μερικές από τις κλοπές των Γερμανών

Το 1946, οι Μ. Καλλιγάς και Χ. Καρούζος στο βιβλίο «ΖΗΜΙΑΙ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΕΚ ΤΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ ΚΑΙ ΤΩΝ ΣΤΡΑΤΩΝ ΚΑΤΟΧΗΣ» (Έκδοση του ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΑΙ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ) παρουσίασαν ένα εκτενή κατάλογο με τις κλοπές, τις αυθαίρετες ανασκαφές, τις καταστροφές, τις υλικές ζημιές, τις ζημιές από πολεμικές ενέργειες των ελληνικών αρχαιοτήτων από Γερμανούς, Ιταλούς και Βούλγαρους, σε ξεχωριστά κεφάλαια. Ας δούμε μερικά από τα «κατορθώματα» των Γερμανών.

Αξιωματικοί προμηθεύτηκαν αρχαία κεφαλή γυναίκας του 4^ου αι. π.Χ. που βρισκόταν σε άριστη κατάσταση και τη χάρισαν στον Στρατάρχη List, που την πήρε μαζί του, όταν έφυγε από την Ελλάδα. Στις 9/11/1941 κλάπηκε από τον Κεραμεικό μελανόμορφος γραπτός πίνακας, εξαιρετικής τεχνοτροπίας. Ο πίνακας περιείχε και παράσταση δημόσιας έκθεσης της σορού νεκρού. Ο Γερμανός αρχαιολόγος Gebauer και άλλοι Γερμανοί που ήταν παρόντες δεν αντέδρασαν. Στη διάρκεια στρατιωτικών εργασιών στον Σκαραμαγκά, Γερμανοί ανακάλυψαν αρχαία αγγεία τα οποία έστειλαν στην πατρίδα τους. Στη Βούλα και τη Βάρη, οι Γερμανοί έκαναν ανασκαφές. Όσα αρχαία βρήκαν, δεν τα παρέδωσαν στις ελληνικές Αρχές. Από την αρχαιολογική συλλογή του Κορωπίου, οι Γερμανοί έκλεψαν διάφορα αντικείμενα. Το ίδιο έκαναν και στην Κερατέα, όπου άρπαξαν όσα αρχαία είχαν αφήσει οι Ιταλοί. Δύο αμφορείς, μαρμάρινοι που υπήρχαν στο τουριστικό περίπτερο του Σουνίου κλάπηκαν από τους Γερμανούς. Ο Γερμανός αρχαιολόγος G. Welter που έκανε ανασκαφές στην Αίγινα, τον Αύγουστο ή τον Σεπτέμβριο του 1941 έστειλε σε άγνωστο σημείο 4-5 κιβώτια από το νησί.

Καθώς ο Welter διενεργούσε προπολεμικά ανασκαφές στο νησί είναι άγνωστο τι περιείχαν τα κιβώτια και βέβαια, πού κατέληξαν.

Δεν αρκέστηκαν όμως στην Αθήνα και την Αττική οι Γερμανοί, αλλά λεηλάτησαν μουσεία και σε άλλες περιοχές της Ελλάδας. Στη Θήβα, στις 29 Απριλίου 1941 έγιναν πολλές κλοπές αρχαίων που προέρχονταν και από γειτονικές περιοχές (Λειβαδιά, Γαλαξίδι, Ευπάλιο κ.ά.). Στο μουσείο της Τανάγρας, τον Απρίλιο του 1941 μπήκαν στρατιώτες και αφαίρεσαν τέσσερις πήλινους ίππους, τέσσερα ειδώλια κ.ά. Τον Μάιο του 1941 δύο Γερμανοί αξιωματικοί μπήκαν στο ίδιο μουσείο και έβαλαν στην άκρη κάποια αντικείμενα, με σκοπό να τα πάρουν μαζί τους. Ο φύλακας αντέδρασε, οι Γερμανοί τον έβγαλαν έξω απ’ το μουσείο, κλείδωσαν την πόρτα και έφυγαν μετά από 10 λεπτά με άγνωστη «λεία». Στις 13 Μαΐου 1941 Γερμανοί στρατιώτες έσπασαν το λουκέτο του μουσείου της Χαιρώνειας και αφού μπήκαν μέσα σ’ αυτό και έσπασαν τον υαλοπίνακα της προθήκης άρπαξαν ένα χρυσό σκουλαρίκι, ένα φύλλο χρυσού και πέντε πήλινα αγγεία. Γερμανός αρχαιολόγος έκανε αυθαίρετα ανασκαφές σε σπήλαιο στην Κωπαΐδα. Είναι παντελώς άγνωστο τι ανακάλυψε και, φυσικά τι πήρε μαζί του. Από τους Δελφούς, ο Γερμανός αρχαιολόγος Kubler αφαίρεσε στις 10/7/1941 τρία γλυπτά μάρμαρα. Στη Χαλκίδα έκαναν ανασκαφές οι Γερμανοί αρχαιολόγοι Lauffer και Harder: Τα ευρήματά τους είναι άγνωστα. Γερμανοί αξιωματικοί, επισκεπτόμενοι το μουσείο της Ερέτριας άρπαζαν ειδώλια, όστρακα κ.ά.

Το μουσείο της Κορίνθου λεηλατήθηκε κυριολεκτικά, όχι μόνο από Γερμανούς στρατιωτικούς, αλλά και από διπλωματικούς υπαλλήλους! Από το Ασκληπιείο και τον ναό του Καπιτωλίου Διός πήραν σχεδόν τα πάντα. Από το λουτρό που βρισκόταν κοντά στην Πειρήνη και από τα ρωμαϊκά καταστήματα, που βρίσκονταν εκεί ξήλωσαν ως και τις πλάκες των δαπέδων! Στο Άργος, κατά τη διάρκεια στρατιωτικών εργασιών που παρακολουθούσε και ο Στρατηγός Speidel ανακαλύφθηκαν αρχαία. Αυτά δόθηκαν στο αρχαιολογικό Γερμανικό Ινστιτούτο. Μέρος τους, ιδιαίτερα πήλινα αντικείμενα, παραδόθηκαν αργότερα στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο.

Ο W.V. Vacano ανακάλυψε στο Κουφόβουνο Λακωνίας οικισμούς της Λίθινης Εποχής. Όστρακα, αξίνες, πυρόλιθοι, εργαλεία κ.ά. μεταφέρθηκαν στη Γερμανία. Στα Κύθηρα, ο Γερμανός διοικητής Brunz αφαίρεσε στις 6 Ιουνίου 1941 μαρμάρινο λέοντα που προερχόταν από την αρχαία πόλη Σκάνδεια. Λεηλασίες έγιναν επίσης σε θεσσαλικές πόλεις, στο Μουσείο του Θέρμου Αιτωλοακαρνανίας, στην Ποτίδαια της Χαλκιδικής, στη Θεσσαλονίκη, την Κομοτηνή και αλλού. Ιδιαίτερα στη συμπρωτεύουσα, στις 31 Μαΐου 1944 οπλισμένοι Γερμανοί στρατιώτες αφαίρεσαν μαρμάρινο άγαλμα γυναίκας που είχε βρεθεί στην Πλατεία Δικαστηρίων. Στις διαμαρτυρίες των Ελλήνων ισχυρίστηκαν ότι το πήραν για να το προστατέψουν. Τελικά, το άγαλμα κατέληξε στη Βιέννη… Ο R.B. Pfeil εξήγαγε, κακώς βέβαια, ένα γεωμετρικό αγγείο, επίσης από τη Θεσσαλονίκη.

Από τα νησιά, πλιάτσικο αρχαιοτήτων έγινε στη Λέσβο, τη Σάμο, τη Μήλο και, κυρίως στην Κρήτη. Στη Μήλο, κατά τη διάρκεια οχυρωματικών έργων βρέθηκαν στη θέση Κοντύλι 20 άθικτοι τάφοι, πλούσιοι σε πήλινα και λίθινα κτερίσματα. Όλα αυτά, ο Λοχαγός Rudolf Volluhals τα συγκέντρωσε σε 4 κιβώτια. Ο Στρατηγός Speidel, που αναφέρθηκε και προηγουμένως έλαβε ως δώρα μερικά από τα αρχαία ευρήματα…

Η «λεηλασία» της Κρήτης και ο γενναίος αρχαιολόγος Νικόλαος Πλάτων

Η Κρήτη, με τη μακραίωνη ιστορία, είναι γεμάτη από αρχαιολογικά ευρήματα. Οι Γερμανοί προέβησαν σε επίταξη του Μουσείου Ηρακλείου με τους αμύθητους θησαυρούς, λεηλάτησαν τα ανάκτορα της Κνωσού και της Φαιστού, τον αρχαιολογικό χώρο των Μαλίων, τις συλλογές Γόρτυνας, Ιεράπετρας κ.ά. Από το 1941, ο εγκληματίας πολέμου Στρατηγός Julius Ringel άρχισε παράνομες ανασκαφές στη Μεγαλόνησο. Άρπαξε κεραμικά, βάζα, αγάλματα και άλλα, τόσο για δικό του πλουτισμό, όσο και για να τα δώσει σε μουσεία. Ο Ringel για να χωρέσουν στις αποσκευές του κάποια αρχαία τα πριόνιζε, για να τα συναρμολογήσει ξανά στη βίλα του στο Γκρατς, της Αυστρίας. Ο Ringel πήρε, αρχαιότητες από τη Βίλα Αριάδνη, θησαυρούς από ένα κλειδωμένο δωμάτιο στο αρχαίο παλάτι της Κνωσού κ.ά.

Φύλακας άγγελος του Μουσείου Ηρακλείου ήταν ο Κεφαλλονίτης αρχαιολόγος Νικόλαος Πλάτων (1909-1992). Φρόντισε να ταφούν πολλά αγάλματα στον κήπο του Μουσείου του Ηρακλείου και να τοποθετηθεί μια μεταλλική πόρτα στην είσοδο του υπογείου, για την προστασία εκατοντάδων άλλων αρχαιοτήτων. Όσα αρχαία δεν χωρούσαν στο υπόγειο, τα τοποθέτησε σε δυσπρόσιτα σημεία του Μουσείου, καλύπτοντάς τα με σακιά άμμου. Κρατούσε τα κλειδιά της μεταλλικής πόρτας που οδηγούσε στο υπόγειο και δεν τα έδινε στους Γερμανούς. Κοιμόταν μέσα στο Μουσείο (!) για να αποθαρρύνει τους επίδοξους κλέφτες. Τελικά, έπεισε τους Γερμανούς να πάρουν αντίγραφα αρχαιοτήτων φτιαγμένα από ειδικούς του Μουσείου για να διασωθούν τα πρωτότυπα.

Στη Φαιστό οι Γερμανοί έκλεψαν πολύτιμα αγγεία. Τοποθέτησαν μέσα στις μινωικές αποθήκες πυρομαχικά, ενώ οι οχυρώσεις τους βρίσκονταν στον χώρο των ανασκαφών. Στην Κνωσό κατέστρεψαν τον βασιλικό τάφο των Ισοπάτων για να φτιάξουν με τα οικοδομικά υλικά του, παραπήγματα για τα επάκτια πυροβολεία. Τέλος, το φθινόπωρο του 1944 ανατίναξαν τον Λαβύρινθο της Γόρτυνας, ένα τεράστιο τεχνητό σπήλαιο με δαιδαλώδεις διαδρόμους, που από πολλούς ταυτίζεται με τον μυθικό Λαβύρινθο. Οι Γερμανοί με ηλεκτρική πυροδότηση ανατίναξαν από μακριά τον Λαβύρινθο. Έγινε μία τεράστια έκρηξη. Ολόκληρη η Κρήτη σείστηκε. Ογκόλιθοι 10-15 τόνων τινάχτηκαν ως 10 χιλιόμετρα μακριά.

Οι βαρβαρότητες των Γερμανών στους αρχαιολογικούς χώρους

Δεν ήταν μόνο οι κλοπές που έκαναν οι Γερμανοί. Στην Ακρόπολη όπου συχνά ουρούσαν και αφόδευαν, αποσπούσαν μάρμαρα με τις ξιφολόγχες. Γκρέμιζαν από τα τείχη μάρμαρα για ψυχαγωγία και χάραζαν τους κίονες των οικοδομημάτων. Στην Τανάγρα, εκτός από κλοπές διασκέδαζαν συντρίβοντας αρχαιότητες. Χρησιμοποιούσαν το μεσαιωνικό κάστρο του Ορχομενού ως πεδίο βολής πυροβολικού και κατεδάφισαν το δυτικό τείχος.

Με 25 οβίδες βομβάρδισαν τη μονή αγίου Μελετίου. Αεροπλάνα έπληξαν τη μονή του Οσίου Λουκά. Στις Μυκήνες πυροβολούσαν για ψυχαγωγία τους λέοντες της πύλης. Προκάλεσαν σοβαρές φθορές στον θησαυρό του Ατρέως. Στην Τίρυνθα κατασκεύασαν αντιαεροπορικό καταφύγιο μέσα στον αρχαιολογικό χώρο. Γκρέμισαν τμήμα από τα τείχη της Μεθώνης για να φτιάξουν επάκτια πυροβολεία. Βομβάρδισαν το φρούριο της Ιθώμης. Στην Ολυμπία μηχανοκίνητα τμήματα των Γερμανών κατέστρεψαν αρχιτεκτονικά μέλη των μνημείων και κιονοστοιχίες. Στο φρούριο της Πάτρας, γκρέμισαν τμήμα της πύλης για να περνούν τα στρατιωτικά φορτηγά. Το κωδωνοστάσιο των Αγίων Αποστόλων Λεονταρίου (Αρκαδίας) ανατινάχθηκε. Η βυζαντινή μονή Βελανιδιάς βομβαρδίστηκε. Ζημιές υπέστησαν επίσης μονές στα Μετέωρα, την Αιτωλοακαρνανία, την Ήπειρο (οι ιστορικές μονές Βελλάς και Μολυβδοσκέπαστου) κ.ά.

Συνολικά, οι Γερμανοί έκλεψαν 8.500 αρχαία και βυζαντινά αντικείμενα από την Ελλάδα και 460 πίνακες. Προκάλεσαν καταστροφές σε 87 αρχαιολογικούς χώρους προκαλώντας ζημιές 15,8 δισ. δολαρίων το 1938 (περίπου 1,5 τρις ευρώ σε σημερινές τιμές).